Uniwersytet Warszawski

PODYPLOMOWE STUDIUM EWALUACJI PROJEKTÓW
FINANSOWANYCH PRZEZ UNIĘ EUROPEJSKĄ

Instytut Stosowanych Nauk Społecznych
Uniwersytet Warszawski
Nowy Świat 69, 00-927 Warszawa





ŁĄCZYMY PODSTAWY TEORETYCZNE
Z PRAKTYKĄ EWALUACJI

1 września 2012

NAUKA I SZKOLNICTO WYŻSZE Nr 2/18/2001

17:06

WYŻSZE SZKOLNICTWO ZAWODOWE ? WYZWANIA I ZAGROŻENIA

Maria Wójcicka, Dywersyfikacja w szkolnictwie wyższym 7

Marek Witkowski, Requiim dla wyższego szkolnictwa zawodowego 24

Jerzy Dietl, Uwarunkowania dalszego rozwoju niepaństwowego szkolnictwa wyższego w Polsce 37

Don F. Westerheijden, Ex oriente lux? Akredytacja w Europie po zburzeniu muru berlińskiego i podpisaniu Deklaracji Bolońskiej ? charakter narodowy i różnorodność systemów 60

DYSKUSJE, POLEMIKI, INFORMACJE

Janusz Goćkowski, Krytyka naukowa a reguły gry o prawdę naukową 73

Krzysztof Pawłowski, przyszłość szkolnictwa wyższego w Polsce 82

Piotr Dominiak, Krzysztof Leja, Modele jakości usług a zarządzanie szkoła wyższą 91

Barbara Minkiewicz, Tomasz Szapiro, Ekonomiczne aspekty analizy ścieżek zawodowych ? cele, metody i stan badań 103

Jolanta Urbanikowa, Europejski Rok Języków ? proces boloński i polityka językowa w Uniwersytecie Warszawskim 123

Julita Jabłecka, Przegląd artykułów zamieszczonych w zagranicznych czasopismach naukowych 132

 

Maria Wójcicka

Dywersyfikacja w szkolnictwie wyższym

W artykule podjęto próbę zarysowania perspektyw systemu kształcenia na poziomie wyższym. Autorka proponuje, aby pojęciem studiów zawodowych określać krótkie (trzy-czeroletnie) programy kształcenia, realizowane w instytucjach szkolnictwa wyższego, o ukierunkowaniu branżowym, dla których odniesienie stanowią działy gospodarki. Ta ostatnia cecha wyróżnia je od programów akademickich, które nawiązują do dyscyplin wiedzy i są zorientowane na ich rozwijanie oraz od programów specjalistycznych (profesjonalnych), dających szczególnie wysokie kwalifikacje, ukierunkowane specjalistycznie, i kształcących ekspertów w swoich dziedzinach.

Pytania, na które autorka poszukuje odpowiedzi, dotyczą jednego za skutków masowego kształcenia na poziomie wyższym-różnicowania oferty edukacyjnej pod kątem potrzeb adresata tej oferty. W tym kontekście szczególnie ważne wydaje się określenie warunków stabilizacji dywersyfikacji różnych aspektów funkcjonowania instytucji szkolnictwa wyższego-dokonującej się w płaszczyznach systemowej, programowej i strukturalnej-oraz perspektyw podobnego procesu różnicowania systemu kształcenia na poziomie wyższym, trwającego w Polsce od początku lat dziewięćdziesiątych. Autorka odwołuje się do doświadczeń krajów, w których przemiany wywołane umasowieniem studiów rozpoczęły się w latach sześćdziesiątych. W części empirycznej przedstawione zostały wyniki badań ankietowych, którymi w 2001 roku objęto studentów III roku dziennych studiów licencjackich oraz inżynierskich-w uczelniach państwowych (akademickich i nieakademickich) i niepaństwowych-na kierunkach biznesu i administracji, technicznym i pedagogicznym. Wnioski z badań posłużyły za podstawę do sformułowania kilku ogólniejszych refleksji na temat studiów zawodowych.

Marek Witkowski

Requiem dla wyższego szkolnictwa zawodowego

W artykule są przedstawione rozważania nad stanem wyższego szkolnictwa zawodowego po czterech latach funkcjonowania ustawy o wyższych szkołach zawodowych. Wskazano na trudności, jakie wyższe szkoły zawodowe miały na starcie i mają obecnie ze względu na nierówne warunki działania na rynku edukacyjnym. Na podstawie doświadczeń Komisji Akredytacyjnej Wyższego Szkolnictwa Zawodowego (KAWSZ) ukazano liczne bolączki funkcjonowania tych szkół oraz brak zrozumienia społecznego dla idei wyższego szkolnictwa zawodowego.

Przedstawiono dylematy KAWSZ powstałe w trakcie opiniowania wniosków o utworzenie wyższych szkół zawodowych oraz niedostatki prawne utrudniające jej działalność. Artykuł-utrzymany w tonie pesymistycznym, jeśli chodzi o perspektywy istnienia szkolnictwa zawodowego-kończy się apelem o zachowanie tego obszaru wyższej edukacji z racji jego zdecydowanie pozytywnego oddziaływania na gospodarkę.

Jerzy Dietl

Uwarunkowania dalszego rozwoju niepaństwowego szkolnictwa wyższego w Polsce

W artykule omówiono uwarunkowania rozwoju uczelni niepaństwowych oferujących ekonomiczne kierunki studiów, na których kształci się około 80% wszystkich studentów tego sektora szkolnictwa wyższego. Warunkiem utrzymania się na rynku tych uczelni jest istotne podniesienie jakości oferowanych usług. Podstawowe uwarunkowania tej poprawy wynikają z szeroko pojętego zarządzania uczelnią oraz samego systemu kształcenia. Do pierwszej grupy uwarunkowań zaliczono: zmianę stylu zarządzania, przesunięcie komercyjnego nastawiania uczelni w kierunku tworzenia „kultury przedsiębiorczości”, orientację marketingową, współpracę z biznesem, rozwinięcie i pogłębienie różnych form kooperacji między uczelniami, zwiększenie wkładu szkół wyższych w tworzenie i rozwijanie „systemu uczącego” w regionie, poszerzenie i dywersyfikacje ?ródeł finansowania, zaostrzenie i rozwinięcie kontroli oraz oceny jakości kształcenia zarówno wewnętrznej, jak i zewnętrznej, urzędowej i środowiskowej, a także tworzenie i rozwój własnej kadry nauczającej i badawczej.

Omawiając czynniki wynikające z systemu kształcenia, uwzględniono akademickość programów studiów, badania jako podstawowy warunek istnienia szkoły wyższej, pogłębienie ?ródeł informacji, wykorzystanie współczesnych technologii komunikacji, internacjonalizację studiów, rozwijanie wśród studentów współodpowiedzialności za jakość kształcenia oraz selekcję przy naborze i w trakcie studiów.

 

Don F. Westerheijden

Ex oriente lux? Akredytacja w Europie po zburzeniu muru berlińskiego i podpisaniu Deklaracji Bolońskiej ? charakter narodowy i różnorodność systemów

Jednym z celów Deklaracji Bolońskiej, podpisanej w 1999 roku, jest osiągnięcie przejrzystości systemów szkolnictwa wyższego. W wielu państwach europejskich metody zapewniania jakości kształcenia zaczęto zastępować procesem akredytacji. Zakładano, iż wynikiem tych działań będzie właśnie większa przejrzystość. Czy można skorzystać z doświadczeń państw Europy ?rodkowej i Wschodniej zdobytych po 1990 roku i odnoszących się do akredytacji? Autor utrzymuje, iż systemy akredytacyjne „pierwszej generacji” miały niemal wyłącznie charakter akademicki i celem ich było w większym stopniu ujednolicenie niż tworzenie różnorodnych systemów.

W świetle dokumentu przyjętego w Bolonii systemy akredytacyjne „drugiej generacji” mają zapewnić większą różnorodność. W artykule ukazane są niektóre zasady z różnicowanego systemu akredytacji, a także ich wpływ na kryteria i procedury oceny zewnętrznej. Następnie autor dokonuje porównania dwóch rodzących się modeli systemów akredytacyjnych w krajach Europy Zachodniej (Niemczech i Holandii) z wymaganiami określonymi w Deklaracji Bolońskiej oraz z zasadami zróżnicowanego systemu akredytacji. Na podstawie tego porównania formułuje wniosek, iż ? mimo podjęcia już pewnych kroków w kierunku stworzenia otwartego i elastycznego systemu akredytacji ? można odnieść wrażenie, że w dwóch wymienionych przypadkach utrzymanie kontroli na poziomie krajowym jest ważniejsze niż osiągnięcie przejrzystości w szerokim wymiarze europejskim.

Janusz Goćkowski

Krytyka naukowa a reguły gry o prawdę naukową

Autor wyróżnia cztery rodzaje krytyki naukowej, rozumiane jako: 1) interpretacja teorii i modeli, pojęć i terminów, reguł i dyrektyw, która zmierza do modyfikacji tych składników lub jej celem jest odstąpienie od błędu; 2) analiza wartości poznawczych kończących się konkluzjami oscylującymi między aprobatą-kwalifikowaniem a dezaprobatą-dyskwalifikowaniem; 3) rozpatrywanie czynności i wartości poznawczych pod względem ich zgodności z doktryną uprawnienia pracy naukowej; 4) czynności selekcjonujące (zasługujące też na miano „przesiewu”), prowadzące do wyboru prac kandydujących do statusu akceptowanych składników „świata trzeciego” w teatrze życia naukowego.

Zdaniem Autora, krytykujący stosują dwa style gry o prawdę naukową: grę „ludzi systemu” i grę „ludzi problemu”. Artykuł zamykają konkluzje dotyczące charakteru krytyki naukowej. Krytyka nie jest jedną z form wypowiedzi w dyskursie naukowym, ale substancją wszelkich wypowiedzi w takim dyskursie-rdzeniem gry o prawdę naukową.

Krzysztof Pawłowski

Przyszłość szkolnictwa wyższego w Polsce

W artykule zostały ukazane dwa prawdopodobne scenariusze rozwoju polskiego szkolnictwa wyższego. Podstawą tworzenia tych scenariuszy jest spojrzenie polityka, a nie osoby pracującej na uczelni, która w naturalny sposób broni swoich interesów i interesów środowiska.

Pierwszy scenariusz, nazwany wychowawczym, uznany przez autora za najbardziej prawdopodobny, przewiduje pozostawienie bez zmian trzech podstawowych rozwiązań prawnych rządzących szkolnictwem wyższym: konstytucyjnej zasady nieodpłatności za studia, monopolu uczelni państwowych i utrzymania „dożywotniego” ( to znaczy doemerytalnego) zatrudnienia pracowników akademickich. Skutkiem tych działań będzie traktowanie Polski jako rezerwuaru taniej siły roboczej (także tej wykształconej) oraz przepływ najzdolniejszych i najbardziej umotywowanych młodych ludzi do korporacji i uniwersytetów międzynarodowych.

Scenariusz drugi (prorozwojowy, optymistyczny) przewiduje między innymi: zmiany organizacji na szczeblu centralnym (połączenie struktur Ministerstwa edukacji Narodowej zajmujących się szkolnictwem wyższym i Komitetu Badań Naukowych w jedno ministerstwo), zarówno uczelni państwowych i niepaństwowych w dostępie do środków publicznych, a także wprowadzenie „bonu edukacyjnego” oraz rzeczywistej równoważności dyplomów.

Przedstawiciele tych scenariuszy zostało poprzedzone charakterystyką zmian zachodzących w szkolnictwie wyższym w krajach OECD i w Polsce.

Piotr Dominiak, Krzysztof Leja

Modele jakości usług a zarządzanie szkołą wyższą

Potrzeba zarządzania jakością w szkołach wyższych jest rezultatem gwałtownego wzrostu ilościowego instytucji akademickich, niewystarczającego w finansowania szkolnictwa wyższego, trendów demograficznych oraz rosnącej konkurencji na rynku usług edukacyjnych.

Do oceny jakości usług świadczonych przez uczelnie Autorzy proponują wykorzystanie dobrze znanego w biznesie modelu jakości usług Servqual. Wskazują zarówno korzyści, jak i trudności wynikające ze stosowania tego modelu do oceny szkoły wyższej. Generalną konkluzja jest stwierdzeniem, że model ten może być przydatnym narzędziem w zarządzaniu uczelnią.

 

Barbara Minkiewicz, Tomasz Szapiro

Ekonomiczne aspekty analizy ścieżek zawodowych-cele, metody i stan badań

W artykule przedstawiono wiele kwestii związanych z badaniami ścieżek zawodowych absolwentów szkół wyższych. Autorzy omawiają cele i znaczenie takich badań oraz ich metodologię, a także podejmują próbę uporządkowania składających się na nie zagadnień.

Stawiają tezę, że metodologia badań nad karierami zawodowymi absolwentów powinna korzystać z biogramów, będących opisem procesów wpływających na wzrost lub degradację tej części kapitału ludzkiego, która jest związana z edukacją. W podsumowaniu podejmują próbę sformułowania listy problemów badawczych-wyznań naukowych, szczególnie ważnych dziś, w dobie zmian strukturalnych w Polsce. Tekst powstał w powiązaniu z analizami prowadzonymi w ramach projektu badawczego finansowanego przez KBN (nr 1H02B 017 18). Wykorzystano w nim również ogólnie dostępne, publikowane materiały ?ródłowe, a także dokumentację związaną z prowadzonymi na bieżąco przedsięwzięciami Ośrodka Rozwoju Studiów Ekonomicznych Szkoły Głównej Handlowej i tam archiwizowaną.

Jolanta Urbanikowa

Europejski Rok Języków-proces boloński i polityka językowa w Uniwersytecie Warszawskim

Ogłoszenie roku 2001 Europejskim Rokiem Języków stało się okazją do podkreślenia różnorodności kulturowej i językowej Europy oraz roli kształcenia językowego jako ważnego środka wzajemnego poznania i budowania tolerancji dla różnych kultur, a także do zintensyfikowania i wzbogacenia sposobów promocji języków oraz ukazania znaczenia umiejętności językowych w procesach zatrudnienia i przepływu osób w Europie. Zarówno Unia Europejska, jak i Rada Europy wykazują dużą aktywność w promowaniu różnorodności językowej i nauczania języków. Deklaracja Bolońska, podpisana w 1999 roku, przewiduje utworzenie do roku 2010 europejskiej przestrzeni szkolnictwa wyższego. Tak rozpoczęty proces boloński ma na celu stworzenie odpowiednich warunków kształcenia na poziomie wyższym w Europie oraz przyczynienie się do zwiększenia mobilności studentów i nauczycieli akademickich. Mając świadomość wyzwań i roli, jaką szkoły wyższe muszą odegrać w jednoczącej się Europie, komitet Naukowy Berlińskiej Konferencji „Europejski Rok Języków Obcych, Berlin 28-30 czerwca 2001″ wystosował apel do władz instytucji i organizacji europejskich o współpracę w dziedzinie rozwijania oraz promowania wiedzy i umiejętności interkulturowych, a także wielojęzyczności. Zaproponowano przyjęcie Deklaracji Berlińskiej, zatytułowanej „Kształcenie językowe w szkolnictwie wyższym-kluczowy element procesu integracji europejskiej”. Autorzy projektu Deklaracji zwracają się do władz uczelni europejskich z apelem o podjęcie prac mających na celu opracowanie i wdrożenie polityki językowej dotyczącej zarówno sfery dydaktyki i badań naukowych, jak i strategii rozwoju całej instytucji.

W Uniwersytecie Warszawskim, największej polskiej uczelni humanistycznej, gdzie nauczaniem języków obcych w różnej formie objętych jest rocznie około 10 tys. studentów, dotąd nie stworzono jednak dokumentu, w którym jasno i wyra?nie zostałyby sformułowane założenia polityki językowej tej uczelni.

Instytut Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytet Warszawski Nowy Świat 69 00-927 Warszawa studiumewaluacji@uw.edu.pl +48 22 55 20 171