Uniwersytet Warszawski

PODYPLOMOWE STUDIUM EWALUACJI PROJEKTÓW
FINANSOWANYCH PRZEZ UNIĘ EUROPEJSKĄ

Instytut Stosowanych Nauk Społecznych
Uniwersytet Warszawski
Nowy Świat 69, 00-927 Warszawa





ŁĄCZYMY PODSTAWY TEORETYCZNE
Z PRAKTYKĄ EWALUACJI

1 września 2012

NAUKA I SZKOLNICTWO WYŻSZE Nr 1/31/2008

17:25

PRZYSZŁOŚĆ SYSTEMU SZKOLNICTWA WYŻSZEGO W POLSCE

Od Redakcji, 5

Reforma nauki i szkolnictwa wyższego ? ?Chcemy konkurować na światowych rynkach?. Rozmowa z Barbarą Kudrycką, minister nauki i szkolnictwa wyższego, 7

Uwagi Centrum Badań Polityki Naukowej i Szkolnictwa Wyższego Uniwersytetu Warszawskiego do założeń reformy nauki i szkolnictwa wyższego, 13

Ireneusz Białecki, Międzynarodowe badania, debata i polityka edukacyjna, 22

Ewa Okoń-Horodyńska, Edukacja dla innowacji (Czy tylko wybrani skazani są na sukces innowacyjny?), 34

Jan Boguski, Rola uniwersytetu w regionalnym systemie innowacji, 55

Maria Wójcicka, Nauczyciele akademiccy wobec zmian systemowych i strukturalnych w szkolnictwie wyższym, 65

Jacek Kochanowski, Komunikacyjny (polilogiczny) model zarządzania jakością w szkole wyższej, 85

Aleksander Kobylarek, Program doskonalenia kompetencji nauczycieli akademickich ? doświadczenia hiszpańskie, 99

Tomasz Maliszewski, Problemy (nie)etyczne a budowanie przewagi konkurencyjnej niepublicznych szkół wyższych, 117

Elżbieta Soszyńska, Wzrost gospodarczy a gospodarka oparta na wiedzy, 134

Grażyna Niedbalska, Statystyka nauki i techniki ? nowe idee, projekty i wyzwania, 166

Kronika, 182

 

Ireneusz Białecki

Międzynarodowe badania, debata i polityka edukacyjna

Organizacje międzynarodowe, takie jak OECD, Bank Światowy i Unia Europejska, wywierają istotny wpływ na polską politykę odnoszącą się do edukacji i nauki. Sama ideologia zmiany, a także poszczególne rozwiązania ? dotyczące m.in. finansowania nauki i szkolnictwa, zarządzania, konstruowania wskaźników ? są współtworzone przez ekspertyzy wyżej wymienionych organizacji. Czasem ów wpływ bierze się stąd, że Polska przechodzi przeobrażenia, które w krajach Unii Europejskiej nastąpiły kilkanaście lat wcześniej. Dlatego rozwiązania wypracowane w tych krajach (po modyfikacjach) odpowiadają także Polsce. Dotyczy to m.in. doświadczanej u nas od kilku lat ekspansji szkolnictwa wyższego, a także współpracy szkół wyższych z otoczeniem w gospodarce opartej na wiedzy. Raport OECD o polskim szkolnictwie wyższym wskazuje na słabą współpracę naszych uczelni z otoczeniem. Wynika to m.in. z tradycyjnego pojmowania zasady autonomii, która stanowi dużą wartość dla środowiska akademickiego. Oferta programowa szkół wyższych jest słabo dostosowana do potrzeb rynku pracy. Podaż miejsc na studiach (pod względem kierunków i programów) kształtowana jest przede wszystkim przez możliwości szkół wyższych (rynek producenta), po trosze także przez oczekiwania kandydatów, ale już nie przez rynek pracy. Potrzebna jest polityka, która lepiej skoordynuje misje szkół wyższych, tak aby ich działania w większym stopniu odpowiadały potrzebom otoczenia.
Słowa kluczowe: debata, OECD, Bank Światowy, polityka, autonomia uczelni

Ewa Okoń-Horodyńska

Edukacja dla innowacji (Czy tylko wybrani skazani są na sukces innowacyjny?)

Kształcenie umożliwiające zdobycie umiejętności funkcjonowania w układach europejskim i globalnym, w polskim przypadku musi być rozpatrywane zarówno na tle tendencji w kształceniu (zasygnalizowanych w raportach Komisji Europejskiej oraz OECD), jak i wyzwań globalnych. Na podstawie studiów doświadczeń europejskich i światowych można stwierdzić, iż priorytetem w kształceniu staje się umiejętność kreowania innowacji jako podstawowego czynnika określającego poziom konkurencyjności przedsiębiorstw, gospodarki i społeczeństwa. Dlatego tez autorka koncentruje uwagę na próbie odpowiedzi na pytanie, czy polski system edukacji jest do tego zadania przygotowany oraz na poszukiwaniu wyznaczników zmian sposobów kształcenia, a także sformułowaniu propozycji programów kształcenia na potrzeby rozwoju innowacji technologicznych. Przedmiotem artykułu jest zatem swoista wewnętrzna dyskusja mająca na celu wykazanie nieadekwatności obecnego systemu edukacji do potrzeb kreowania, zarządzania i spożytkowania innowacji, będących dla wielu kluczem do osiągnięcia sukcesu w planie międzynarodowym. Pytanie, czy wszystkie kraje powinny opierać rozwój na innowacyjności, czy w tej dziedzinie tylko wybrani skazani są na sukces?
Słowa kluczowe: innowacyjność, kształcenie, reformy edukacji, gospodarka, globalizacja

 

Jan Boguski

Rola uniwersytetu w regionalnym systemie innowacji

Wśród współczesnych koncepcji rozwoju regionalnego coraz większego znaczenia nabiera system innowacji. Autor ukazuje tradycyjne i współczesne funkcje uniwersytetu w kreowaniu, dyfuzji i absorpcji innowacji w tym systemie. Stanowiąc część narodowego systemu innowacji, regionalny system innowacji wywiera wpływ na tworzenie środowiska innowacyjnego w regionie oraz sprzyja budowie gospodarki opartej na wiedzy. Dlatego artykuł zawiera propozycję nowego spojrzenia na uniwersytet.
Słowa kluczowe: region, system innowacja, uniwersytet

Maria Wójcicka

Nauczyciele akademiccy wobec zmian systemowych i strukturalnych w szkolnictwie wyższym

W artykule rozważany jest problem kształtowania się nowego wizerunku instytucji akademickiej w związku z ograniczeniem środków z budżetu na jej działalność. Obok pozostającego w kręgu wpływów tradycji liberalnej uniwersytetu badawczego, krystalizuje się nowy, zorientowany prorynkowo uniwersytet przedsiębiorczy. Autorka charakteryzuje obie te koncepcje, równocześnie wskazując na niektóre konsekwencje kształcenia masowego oraz rynkowego podejścia do wyników badań naukowych dla podstawowych obszarów aktywności instytucji akademickiej. Dla ilustracji problemu wykorzystuje wyniki badań ankietowych przeprowadzonych w 2007 r. wśród nauczycieli akademickich. Objęto nimi nauczycieli akademickich ze stopniem co najmniej doktora, zatrudnionych na wybranych uniwersytetach, politechnikach i akademiach ekonomicznych na kierunkach humanistycznych, ekonomicznych i technicznych. W artykule przytoczone zostały opinie badanych, ilustrujące ich stosunek do orientacji ?zewnętrznej? uniwersytetu. W konkluzji autorka stwierdza, iż skutkiem traktowania szkolnictwa wyższego na równi z pozostałymi instytucjami tworzącymi strukturę społeczną może być utrata tożsamości uniwersytetu, przejawiającej się w jedności nauki i kształcenia.
Słowa kluczowe: szkolnictwo wyższe, uniwersytet, kształcenie masowe, nauczyciele akademiccy, badania ankietowe

 


Jacek Kochanowski

Komunikacyjny (polilogiczny) model zarządzania jakością w szkole wyższej

Zarządzanie jakością to jeden z podstawowych obszarów analiz w badaniach edukacyjnych. Autor omawia znaczenie, jakie dla tych rozważań ma wypracowany w naukach społecznych paradygmat komunikacyjny, związany przede wszystkim z dziełem Jurgena Habermasa, uzupełniony o wnioski wyciągnięte z krytyki tego paradygmatu przeprowadzonej m.in. przez Chantal Mouffe. W pierwszej części artykułu wskazano powodu, dla którego uznać należy za niezbędne wprowadzenie do refleksji nad problematyką quality management wspomnianej perspektywy komunikacyjnej, zaś w drugiej części zarysowano projekt polilogicznej strategii kształtowania ładu korporacyjnego jako strategii umożliwiającej wypracowanie strategii działania szkoły wyższej (ujętej jako deklaracja misji) oraz opartych na tej strategii wskaźników jakości w sposób uwzględniający oczekiwania wszystkich typów jej interesariuszy. W ostatniej części omówiono problematykę szerokiego uwzględniania paradygmatu komunikacyjnego w obrębie procedur ewaluacji jakości.
Słowa kluczowe: szkolnictwo wyższe ? komunikacja- zarządzanie jakością ? zarządzenie strategiczne

Aleksander Kobylanek

Program doskonalenia kompetencji nauczycieli akademickich ? doświadczenia hiszpańskie

Przedmiotem artykułu jest szczegółowe omówienie hiszpańskiej koncepcji programowania doskonalenia kompetencji u nauczycieli akademickich oraz implikacji, jakie owa propozycja za sobą niesie. Omawiany program powstał w wyniku prac nad modelem rozwoju zawodowego nauczycieli akademickich w Andaluzji, prowadzonych pod kierunkiem prof. Luisa Miguela Villar Angulo do 2002 r. Efektem prac nad tym programem był kurs dla nauczycieli akademickich, przeprowadzony w roku akademickim 2002/2003 (miedzy 8 stycznia a 2 kwietnia 2003 r.), oraz książka zatytułowana Program podnoszenia jakości kształcenia uniwersyteckiego (Programa para la Mejora de la Docencia Universitaria) wydana w 2004 r. przez wydawnictwo Pearson Educacion. Książka ukazała się w kilku krajach jednocześnie, przede wszystkim hiszpańskojęzycznych (miejsce wydania: Madryt, Meksyk, Santafe de Bogota, Buenos Aires, Caracas, Lima, Montevideo, San Juan, San Jose, Santiago, Sao Paulo, White Plains) i dołączono do niej CD z najważniejszymi informacjami dotyczącymi konstrukcji samego programu oraz założeń teoretycznych, które legły u jego podstaw. Luis Migiel Villar Angulo jest profesorem mianowanym Uniwersytetu W Sewilli i zajmuje się dydaktyką oraz organizacją szkolnictwa. Koordynował pracę zespołu naukowców złożonego z 24 wykładowców uniwersyteckich, specjalizujących się w kształceniu nauczycieli, reprezentujących osiem uczelni hiszpańskich i cztery dziedziny nauki: dydaktykę i organizację szkolnictwa, metodologię badań edukacyjnych, psychologię społeczną oraz socjologię.
Słowa kluczowe: kształcenie akademickie, szkoła wyższa, kompetencje nauczycieli akademickich

 

Tomasz Maliszewski

Problemy (nie)etyczne a budowanie przewagi konkurencyjnej niepublicznych szkół wyższych

Zmiany zachodzące obecnie w szkolnictwie wyższym w Polsce następują w sposób skokowy, a nie ewolucyjny. Jest to uwarunkowane przede wszystkim potrzebą instytucjonalnej transformacji uczelni niepublicznych oraz odchodzeniem od modelu uczelni funkcjonującej zgodnie z ideą Wilhelma Humboldta w stronę modelu szkoły wyższej będącej uczestnikiem gry rynkowej (uniwersytet przedsiębiorczy). Moment przejścia rodzi wiele dylematów natury etycznej. Z jednej strony od uczelni oczekuje się działań służących wyższym celom (pro publico bono); z drugiej są one zmuszone do funkcjonowania zgodnie z twardymi regułami rynkowymi. Konieczność pozyskiwania nowych źródeł finansowania, współpraca z partnerami zewnętrznymi (w tym biznesowymi), idea transferu wiedzy, walka konkurencyjna, wyczerpywanie się dotychczasowych narzędzi marketingowych są równoznaczne z pojawieniem się nowych, często wymykających się jednoznacznym ocenom, problemów i dylematów etycznych. Oprócz tworzenia uczelnianych czy ogólnopolskich kodeksów etycznych, idealnym rozwiązaniem może stać się poddawanie się audytowi etycznemu. Poprzez audyt ? dokonywany przez niezależne instytucje czy ośrodki etyki biznesu ? oceniane byłyby zachowania etyczne w danej uczelni, zarówno wewnątrz, jak i w odniesieniu do transparentności form współpracy z otoczeniem. Podawane do publicznej wiadomości i szeroko komentowane raporty z audytu etycznego mogą się stać jednym z narzędzi budowania przewagi konkurencyjnej uczelni przestrzegającej kodeksu etycznego.
Słowa kluczowe: konkurencyjność szkół wyższych, instytucjonalna transformacja, etyka biznesu, kodeks etyczny, Sheldon Krimsky.

Elżbieta Soszyńska

Wzrost gospodarczy a gospodarka oparta na wiedzy

Autorka dokonuje identyfikacji terminu ?gospodarka oparta na wiedzy?. Na podstawie przyjętej definicji podejmuje próbę przeprowadzenia ekonometrycznego dowodu na to, że niektóre kraje realnie zmierzają do gospodarki opartej na wiedzy, a także wskazuje, jakie czynniki wykorzystują w tym procesie. Kraje te spełniają niezbędne warunki w zakresie stabilizacji makroekonomicznej, a przede wszystkim zapewniają odpowiednią jakość instytucji publicznych (w sferze gospodarki i polityki). Do czynników umożliwiających rozpoczęcie budowy gospodarki opartej na wiedzy należą wysoki poziom kapitału ludzkiego ? jeśli wcześniej zostały stworzone warunki do jego produktywnego wykorzystania ? oraz wysoki poziom systemu informatycznego.
Słowa kluczowe: gospodarka, wiedza, informacja, ekonometria, model instytucja

 

Grażyna Niedbalska

Statystyka nauki i techniki ? nowe idee, projekty i wyzwania

Autorka przedstawia wyzwania stojące przed statystyką nauki i techniki dotyczące przede wszystkim takich zagadnień jak statystyka innowacji, ?pomiary? inwestycji w wiedzą jako ważny element statystyki gospodarki opartej na wiedzy oraz statystyka zasobów ludzkich dla nauki i techniki. We wprowadzeniu przypomina obchodzone w 2007 r. przez OECD pięćdziesięciolecie statystyki działalności badawczo-rozwojowej jako międzynarodowego przedsięwzięcia realizowanego na podstawie wspólnie uzgodnionych zaleceń metodologicznych. OECD jest głównym w skali międzynarodowej koordynatorem prac nad rozwojem metodologii statystyki nauki i techniki, która obecnie stopniowo przekształca się w statystykę gospodarki opartej na wiedzy. Następnie autorka omawia najważniejsze zmiany w metodologii badań statystycznych działalności innowacyjnej wprowadzone w trzeciej edycji Podręcznika Oslo (Oslo Manual 2005). Na szczególną uwagę zasługuje wprowadzenie nowej typologii innowacji, obejmującej, oprócz innowacji technicznych produktów i procesów, również innowacje organizacyjne i marketingowe. W części artykułu poświęconej pomiarom wartości tzw. Inwestycji w wiedzę autorka przedstawia metodologię stosowaną obecnie przez OECD, a także wybrane dane z tej dziedziny publikowane przez te organizacje. Zwraca uwagę na fakt, że ustalanie wartości inwestycji w wiedzę jest bardzo trudnym problemem rozwiązania praktycznego ze względu na braki w dostępnych danych statystycznych. Trzy kolejne części artykułu poświęcone są statystyce tzw. Zasobów ludzkich dla nauki i techniki, zwanej w skrócie statystyką HRST (Human Resources for Science and Technology). Autorka omawia szczegółowo nowe międzynarodowe przedsięwzięcie badawcze o niespotykanej dotąd skali, jakim jest tzw. Projekt CDH realizowany wspólnie przez Komisję Europejską (Eurostat), OECD i UNESCO (Instytut Statystyki UNESCO ? UIS). Celem tego projektu jest opracowanie tzw. Międzynarodowego standardu metodologicznego badania karier zawodowych osób ze stopniem naukowym doktora (Careers of Doctorate Holders ? CDH) i objęcie tym badaniem jak największej liczby krajów na świecie. Autorka wspomina także o polskim pilotażowym badaniu CDH przeprowadzonym w czwartym kwartale 2007 r. przez Ośrodek Przetwarzania Informacji pod auspicjami Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego. W podsumowaniu artykułu przedstawia warunki stosowania danych statystycznych z zakresu nauki i techniki w pracach badawczych i polityce naukowo-technicznej składające się na tzw. dobrą praktykę. Na pierwszym miejscu wymienia stosowanie metadanych (czyli, mówiąc w skrócie, informacji o informacji) stanowiących w nowoczesnej statystyce integralny element zbiorów danych statystycznych.
Słowa kluczowe: statystyka nauki i techniki (N+T), wiedz/gospodarka oparta na wiedzy, działalność B+R, innowacje/działalność innowacyjna, inwestycje w wiedzę, zasoby ludzkie dla nauki i techniki/statystyka HRST, statystyka CDH, polityka naukowo-techniczna

Instytut Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytet Warszawski Nowy Świat 69 00-927 Warszawa studiumewaluacji@uw.edu.pl +48 22 55 20 171